تاریخ تازه‌ها

پیش از حملۀ نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، ترکیه همراه با چند کشور دیگر منطقه کوشیدند رئیس جمهور آمریکا را از به راه انداختن این جنگ منصرف کنند. هنگامی که جنگ آغاز شد، دولت ترکیه بی‌درنگ آن را محکوم کرد و دربارۀ پیامدهای آن ازجمله بی‌ثبات شدن بیش از پیش منطقه هشدار داد. با این حال، از هرگونه همسویی با ایران پرهیز کرد و از گفتن اینکه ایران نیز سهمی در برافروختن آتش جنگ دارد، خودداری نکرد.
سرنوشت جنگ کنونی به رغم برتری نظامی آمریکا و اسرائیل هنوز ناروشن است. مقام‌های بلندپایۀ ترکیه دربارۀ پیامدهای نامطلوب این جنگ برای منطقه از جمله کشورِ خود هشدار داده اند. آنان نگرانی خود را از پیروزی آمریکا و اسرائیل و شکست احتمالی ایران پنهان نمی‌کنند. از فروپاشی دستگاه قدرت در ایران، به راه افتادن جنگ داخلی در آن کشور و انتقال شورش‌ها و ناآرامی‌های ایران به ترکیه می‌ترسند.
اما شماری از کارشناسان بین‌المللی که تحولات خاورمیانه را به دقت دنبال می‌کنند، علت اصلی نگرانی دولت ترکیه را تبدیل شدن اسرائیل به «قدرت یکه‌تاز منطقه» می‌دانند. چندی پیش روزنامۀ آمریکایی «واشنگتن پست» نوشت: از آغاز جنگ غزه تاکنون اسرائیل جایگاه خود را در مقام «قدرت هژمونیک یکه‌تاز» در خاورمیانه تثبیت کرده است. همسایگان آن کشور نگران‌اند و از خود می‌پرسند: اسرائیلی‌ها با چنین قدرت هژمونیک چه خواهند کرد؟
دیوید هْرسْت، بنیانگذار و سردبیر وب‌سایت «میدل ایست آی» (چشم خاورمیانه)، می‌نویسد: این وضع بیشتر کشورهای خاورمیانه به‌ویژه ترکیه را که یک قدرت منطقه‌ای است نگران کرده است. به گفتۀ او، جنگ کنونی ممکن است با شکست ایران پایان نگیرد. هنگامی که اسرائیلی‌ها به هدف‌های خود دست یابند، بنیامین نتانیاهو در تعیین «عَمالیق بعدی» تردیدی به خود راه نخواهد داد.
«عمالیق» در کتاب مقدس نمادِ دشمن دیرپا و ازلی اسرائیل است که باید آن را نابود کرد. این دشمن در هر نسلی به گونه‌ای ظاهر می‌شود. استناد به «عمالیق» در جنگ با دشمنان اسرائیل بسیار رایج است. نخست‌وزیر اسرائیل این اصطلاح را بارها برای توجیه جنگ در نوار غزه به کار برده است. در کتاب مقدس (سِفر ساموئل اول) آمده است: عمالیق را بکشید، هر آنچه را که متعلق به آن‌هاست نابود کنید و به آن‌ها رحم نکنید. همه چیز را از بین ببرید. مردها، زنان، کودکان، نوزادان، گاوها، گوسفندان، شترها و الاغ ها را بکشید.
نخست وزیر اسرائیل در گفتارهایش به زبان انگلیسی از «آزاد کردن ایرانیان» از چنگ جمهوری اسلامی سخن می‌گوید، اما در مصاحبه‌هایش به زبان عبری اصطلاح «عمالیق» را دربارۀ ایرانی‌ها نیز به کار می‌برد که به عقیدۀ بسیاری از کارشناسان، نشان‌دهندۀ هدف واقعی دولت اسرائیل در این جنگ است. بمباران بی‌امان زیرساخت‌های حیاتی ایران با هدف ویرانی آن کشور انجام می‌گیرد.
به نوشتۀ «میدل ایست آی»، طرح بنیامین نتانیاهو برای آرایش «خاورمیانۀ جدید» تنها با چیرگیِ نظامی اسرائیل بر منطقه به اجرا در خواهد آمد. بنابراین، شکست ایران در این جنگ و زمین‌گیر شدن آن برای چندین دهه و حتی تجزیه و فروپاشی آن، گام مهمی در جهت سازماندهی «خاورمیانۀ جدید» است.
به نوشتۀ هفته‌نامۀ فرانسوی «کوریه انترناسیونال»، امروز «عمالیق» برای دولت اسرائیل ایرانیان هستند، اما پس از شکست ایران، «عمالیق بعدی» ترکیه خواهد بود. چندی پیش نفتالی بِنِت، نخست وزیر پیشین اسرائیل، گفت که ترکیه می‌تواند به تهدید استراتژیک بعدی اسرائیل تبدیل شود. این سخن او بحث‌های داغی را دربارۀ توازن قوا در خاورمیانه، نفوذ ترکیه در سوریه، جایگاه قطر در منطقه و تنش‌های فزاینده میان قدرت‌های منطقه‌ای برانگیخت.
به گفتۀ کارشناسان، سخن نفتالی بِنِت سخن یک گزارشگر بی‌نام و نشان نیست. این سخن از دهان یک مقام بلندپایۀ پیشین اسرائیل شنیده می‌شود که سال‌ها در رأس قدرت آن کشور قرار داشت. او از زبان سرویس‌های امنیتی اسرائیل سخن می‌گوید. نفتالی بِنِت رئیس جمهور ترکیه، رجب طیب اردوغان، را رهبری پیچیده و خطرناک توصیف کرد که می‌تواند شبکه‌های سیاسی و مالی را برای تقویت محاصرۀ استراتژیکی اسرائیل بسیج کند.
رهبران اسرائیل ترکیه را کشوری بی‌خطر برای اسرائیل نمی‌دانند. از نظر آنان، ترکیه مانند ایرانِ سال‌های پیش در پی تغییر موازنۀ قدرت در خاورمیانه به سود خود است. نفتالی بِنِت روابط نزدیک قطر و ترکیه را برای اسرائیل خطرناک می‌داند، زیرا هردو آن‌ها گرایش به اخوان‌المسلمین دارند که به اتحاد آن‌ها پویایی خاصی می‌دهد. این اتحاد در طی زمان می‌تواند به همان اندازۀ «محور مقاومت» جمهوری اسلامی ایران برای اسرائیل خطرناک باشد.
نخست وزیر پیشین اسرائیل پا فراتر می‌گذارد و می‌گوید: ترکیه می‌کوشد عربستان سعودی را نیز برضد اسرائیل برانگیزد. آن کشور به دنبال ایجاد یک «محور سنی مذهبِ» دشمنِ دولت اسرائیل در منطقه است که می‌تواند پاکستان را نیز که مجهز به سلاح هسته‌ای است، در بربگیرد.
سخنان نفتالی بِنِت دربارۀ ترکیه با توجه به اینکه این کشور روابط نزدیک به‌ویژه از نظر نظامی با جهان غرب دارد، اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. ترکیه عضو ناتو است و در تضمین امنیت کشورهای غربی سهم مهمی دارد. ترکیه در شبکۀ اقتصاد جهانی نیز جایگاه درخوری دارد. درنتیجه، خطر درگیری اسرائیل با ترکیه تعادل و ثبات جهانی را نیز تهدید می‌کند.
روابط ترکیه با اسرائیل در یکی دوهۀ گذشته میان همکاری و کشاکش در نوسان بوده است. دو کشور در دوره‌هایی هماهنگی کامل‌‌ سیاسی، امنیتی و اقتصادی باهم داشتند. اما بحران غزه و مسألۀ فلسطین روابط آن دو را وارد یک دورۀ پرتنش سیاسی کرد. با این حال، مناسبات گستردۀ بازرگانی میان دو کشور هم‌چنان ادامه یافت. به همین سبب، بعضی از کارشناسان سخنان بی‌پردۀ نفتالی بِنِت را دربارۀ ترکیه بی‌احتیاطی دیپلماتیک می‌دانند. با این حال، با دگرگونی‌هایی که پس از حملۀ ۷ اکتبر در آرایش سیاسی و موازنۀ قدرت در خاورمیانه به‌ویژه پس از سقوط بشار اسد در سوریه ایجاد شد، دو کشور روز به روز از هم دور شدند.
البته، تا زمانی که تکلیف جنگ کنونی با ایران روشن نشده است، کارشناسان احتمال درگیری اسرائیل با ترکیه را بسیار کم می‌دانند. به گفتۀ وزیر دفاع ترکیه، اگرچه خطر درگیری نظامی مستقیم میان اسرائیل و ترکیه وجود دارد، اما در حال حاضر این احتمال بسیار کم است. این سخن، نشان‌دهندۀ نگرانی دولت ترکیه از پیامدهای شکست ایران در جنگ کنونی است.

جنگی که اسرائیل و آمریکا در ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) با هدف نابودی جمهوری اسلامی ایران آغاز کردند، هنوز به نتیجۀ مطلوب آن دو دولت نینجامیده است. مسئولان بلندپایۀ ایالات متحد آمریکا بارها مدعی شده اند که توانایی‌های بالستیک ایران را به کل نابود کرده اند. اما بسیاری از رسانه‌های معتبر جهان و کارشناسان نظامی بین‌المللی، چنین ادعاهایی را ناسازگار با واقعیت‌های میدانی می‌دانند.
روز شنبه (۲۸ مارس برابر با ۸ فروردین) در یک حملۀ پهپادی و موشکیِ جمهوری اسلامی ایران به یک پایگاه نظامی آمریکا در عربستان سعودی، نزدیک به بیست نظامی آمریکایی زخمی شدند و دو فروند هواپیمای سوخت‌رسانِ کی‌سی-۱۳۵ سخت آسیب دیدند. هم‌زمان، دو پهپاد بندر صَلاله در عمان را هدف قرار دادند. در همان روز شرکت «امارات گلوبال آلومینیوم» اعلام کرد که یکی از تأسیسات آن در ابوظبی بر اثر حملۀ پهپادی و موشکی ایران سخت آسیب دیده است. به گفتۀ مقام‌های اماراتی، در آن حمله شش نفر زخمی شده اند.
 به نوشتۀ «نیویورک تایمز»، این چند نمونه از سلسله حملات گسترده و پی در پی جمهوری اسلامی ایران در روزهای اخیر نشان‌دهندۀ یک حقیقت است و آن اینکه به رغم ادعاهای دولت آمریکا، جمهوری اسلامی ایران توانایی‌ نظامی‌اش را از دست نداده و می‌تواند به حملات دشمنانش پاسخ دهد. به نوشتۀ این روزنامه: « ایران برای بی‌ثبات کردن منطقه و وارد آوردن ضربه‌های سنگین به دشمنان خود، هنوز به اندازۀ کافی زرادخانۀ موشکی و پهپادی در اختیار دارد و برخلاف آنچه ترامپ می‌گوید، این کشور عرصه را رها نکرده و حضوری سنگین در میدان نبرد دارد».
این رسانۀ آمریکایی تنها رسانه‌ای نیست که واقعیتِ جنگ را چنان که هست بازتاب می‌دهد. روز شنبه ۲۸ مارس (۸ فروردین ۱۴۰۴) روزنامۀ «گاردین» با استناد به گزارش رویترز نوشت: «پس از یک ماه جنگ، ایالات متحد آمریکا در حدود یک سومِ زرادخانۀ موشکی و پهپادی ایران را نابود کرده است». این روزنامۀ بریتانیایی در ادامه افزود: به احتمال زیاد یک سوم دیگر از پهپادها و موشک‌هایی که رژیم ایران پیش از آغاز جنگ در اختیار داشت، آسیب دیده یا در تونل‌ها و پناهگاه‌های زیرزمینی در زیر خاک پنهان شده اند». بنابراین، اگرچه این بخش از زرادخانۀ موشکی و پهپادی ایران اکنون در دسترس نیست، اما زرادخانه‌ای است که به یقین نابود نشده است.
شکی نیست که براثر بمباران‌های سنگینِ اسرائیل و ایالات متحد آمریکا از شمار موشک‌ها و پهپادهای ایران کاسته شده است، اما به نوشتۀ «گاردین»، ذخایر موشک‌های رهگیر آمریکا نیز ته کشیده است. زیرا آمریکایی‌ها در این مدت ناگزیر بودند از متحدان خود در خلیج فارس در برابر حملات موشکی و پهپادی ایران محافظت کنند.
با توجه به این واقعیت‌ها، روزنامۀ «فایننشال تایمز» دو پرسش اساسی مطرح می‌کند: نخست اینکه ایران تا چه مدت می‌تواند آهنگ کنونی پرتاب موشک و پهپاد را حفظ کند و دوم اینکه اسرائیل و کشورهای خلیج فارس تا چه مدت می‌توانند به رهگیری موشک‌ها و پهپادهای ایران ادامه دهند؟».
برای پاسخ‌گویی به این دو پرسش، روزنامۀ فایننشنال تایمز با چند کارشناس نظامی مصاحبه کرده است. به گفتۀ «ساشا بروکمن»، کارشناس موسسۀ بین‌المللی مطالعات استراتژیک، شلیک موشک‌های ایران در قیاس با سه روز اول جنگ به‌طورکلی کاهش یافته است. از سوی دیگر، میزان رهگیریِ حملات ایران همچنان بسیار بالاست. بنابراین، اگر حملات موشکی این هفته به هدف‌های خود اصابت کردند، نباید به این نتیجه برسیم که ایران می‌تواند به چنین حملاتی ادامه دهد.
اما «دَنی سیترینوویچ» از موسسۀ مطالعات امنیت ملی معتقد است که کاهش حملات ایران می‌تواند بخشی از یک استراتژی میان‌مدت باشد. به گفتۀ این کارشناس، به نظر می‌رسد ایران در حال جیره‌بندیِ استفاده از موشک‌ها و پهپادهای خود است، زیرا اگر جنگ به طول بینجامد آن کشور می‌تواند با شلیک موشک و پهپاد با آهنگ کنونی، زرادخانۀ کافی برای چند هفته دیگر نیز داشته باشد. بنابراین، برخلاف آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها، جمهوری اسلامی ایران به جای «مغلوب کردن» هرچه سریع‌تر دشمنان خود، راهبرد فرسایشی در پیش گرفته است و حملات خود را بر بستر «زمان درازآهنگ» گنجانیده است.
در واقع، برای درک توانایی‌‌های بالستیک باقی‌ماندۀ ایران نباید به شمارش تعداد موشک‌ها و پهپادهای پرتاب ‌شده در روز بسنده کرد. به نوشتۀ «کِلی اِی. گریکو»، کارشناس نظامی آمریکایی در نیویورک تایمز، دولت آمریکا همواره از کاهش حجم حملات ایران سخن می‌گوید. مقام‌های بلندپایۀ آمریکایی پیوسته به کاهش ۹۰ درصدی حملات ایران نسبت به آغاز جنگ اشاره می‌کنند. اما توجه نمی‌کنند که این کاهش ممکن است نتیجۀ تغییر تاکتیکِ جنگی جمهوری اسلامی ایران باشد.
حقیقت این است که پس از گذشت بیش از یک ماه از جنگ، اسرائیلی‌ها و آمریکایی‌ها نتوانسته اند به هدف‌های اعلام شدۀ خود دست یابند. کنترل تنگۀ هرمز هم‌چنان در دست ایران است و اگر این وضع ادامه پیدا کند، بحران انرژی در جهان شدیدتر خواهد شد. قدرت آتش ایران به رغم آسیب‌هایی که دیده است هنوز پابرجاست و جمهوری اسلامی ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد را هم‌چنان در عمق ۲۰۰ متری زمین پنهان کرده است. به گفتۀ کارشناسان، اگر بقایای جمهوری اسلامی از این جنگ جان سالم به در برند و نفسی تازه کنند، در ساختن بمب هسته‌ای درنگ نخواهند کرد.
به گزارش وال استریت ژورنال، رئیس جمهور آمریکا در حال بررسیِ عملیاتی برای بازیابی این مقدار اورانیوم غنی‌شده است. چنین عملیاتی بسیار پیچیده و خطرناک است. زیرا ارتش آمریکا ناگزیر است نیروهای ویژه در خاک ایران پیاده کند. عملیات نظامی زمینی در ایران خطرهای بی‌شمار به همراه دارد. این عملیات افزون بر دشواری‌های فنی و لجستیکی، می‌تواند بر حس انتقام‌جویی ایرانیان بیفزاید و این جنگ را که دولت آمریکا در آغاز امیدوار بود کوتاه باشد، طولانی‌تر کند. کارشناسان نظامی معتقدند که چنین عملیاتی در اوضاع و احوال کنونی، پیچیده‌ترین ماموریتی است که در تصور آدمی می‌گنجد.
رئیس جمهور آمریکا باید با مشکلات داخلی نیز دست و پنجه نرم کند. او می‌داند که با چنین عملیات پرخطر، اعتبار کشورش را در صحنۀ بین‌المللی به داو می‌گذارد. دو مانع اساسی دیگر نیز در پیش پای او قرار دارد. نخست، احتمال کشته شدن سربازان آمریکایی و واکنش مردم آمریکا، و دوم،  تورم روزافزون براثر افزایش شدید بهای انرژی.
طرفداران رئیس جمهور آمریکا می‌کوشند سخنان ضد و نقیض او را راست و ریس و توجیه کنند. اما او هر روز بیش از روز پیش دوپهلویی و سردرگمی‌‌اش را به نمایش می‌گذارد. از سویی، یقین استوار خود را به برتری نظامی آمریکا و پیروزی عملیات احتمالی زمینی‌‌اش در ایران اعلام می‌کند و از سوی دیگر، احتیاط می‌کند و همچنان به پیشنهاد کردن یک راه‌حل دیپلماتیک ادامه می‌دهد. او ادعا می‌کند که «به توافقی» با رهبری جدید ایران دست خواهد یافت و مذاکرات غیرمستقیم را از طریق کشورهایی مانند پاکستان، ترکیه و مصر پیش می‌برد.
سردرگمی و به نعل و به میخ زدن‌های رئیس جمهور آمریکا نشان‌دهندۀ ناروشنی سرنوشت جنگ کنونی و از همه مهم‌تر، آیندۀ ایران و بیش از نود میلیون ایرانی است. آنچه در این میان روشن است، ویرانی فزایندۀ کشوری به نام ایران در زیر بمباران‌های بی‌امانِ دو برترین قدرت نظامی جهان است.

جنگ کنونی اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی ایران با حملات هوایی به اقامت‌گاه رسمی و محل کار رهبر جمهوری اسلامی که به آن «بیت رهبری» می‌گفتند، آغاز شد. فرض این بود که با حذف ناگهانیِ علی خامنه‌ای پایه‌های قدرت فروخواهد ریخت. اما چنین نشد. سرچشمۀ این پنداشت نادرست تجربۀ سقوط نظام‌های سیاسی در لیبی پس از کشته شدن معمر قذافی و در سوریه پس از فرار بشار اسد بود. گمان می‌رفت در ایران نیز مانند لیبی و سوریه هستی نظام به هستی یک فرد وابسته است.
این گمان را بعضی از مخالفان ایرانیِ جمهوری اسلامی نیز شایع کرده بودند به‌ویژه آن دسته از مخالفان که در گذشته به نوعی با جمهوری اسلامی مربوط بودند. شکی نیست که مرگ علی خامنه‌ای برای جمهوری اسلامی ضربۀ سنگینِ تاریخی بود. با این حال، پس از مرگ او و به رغم ضربه‌های سنگین دیگر، رژیم به حیات خود ادامه داد. بسیاری از تحلیلگران به ویژه تحلیل‌گران غربی از سال‌ها پیش می‌گفتند که رهبران جمهوری اسلامی ایران با توجه به تجربۀ سقوط نظام‌های سیاسی در کشورهای منطقه از جمله در ایران، نظام سیاسی خود را برای مقابله با بحران‌هایی از این دست سازماندهی کرده‌ اند تا از فروپاشی ناگهانی آن جلوگیری کنند.
جمهوری اسلامی ساختاری پیچیده و در هم تنیده‌ دارد. در این نظام، قدرت میان چندین نهاد مذهبی، سیاسی و نظامی توزیع شده است. به گفتۀ بسیاری از کارشناسان، این مدل برای حفظ رژیم و پایداری آن در شرایط بحرانی به‌ویژه پس از ناپدید شدن رهبر اصلی آن یا فرماندهان درجه اول نظامی طراحی شده است.
فهرست ترورهای هدفمندِ مقام‌های بلندپایۀ رژیم از همان آغاز جنگ چنان طولانی شد که بسیاری از ناظران خارجی حتی خود ایرانیان شگفت‌زده بودند از اینکه رژیم به حیات خود ادامه می‌دهد. در سه هفتۀ گذشته رهبر جمهوری اسلامی و مشاور او، دبیر شورای عالی امنیت ملی، فرمانده سپاه پاسداران، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، وزیر دفاع، رئیس اطلاعات نیروی انتظامی، فرمانده سازمان بسیج و بسیاری دیگر از فرماندهان نظامی کشته شدند، اما رژیم هنوز تسلیم نشده است.
در یکی دو هفتۀ اول جنگ بسیاری از ناظران غربی سقوط نزدیک رژیم را پیش‌بینی می‌کردند بی‌آنکه از توانایی آن برای سازگار شدن با بحران کنونی آگاهی داشته باشند. به نوشتۀ مجلۀ «فارین پالیسی»، جمهوری اسلامی برای گذار از بحران‌های بزرگ سازمان یافته است. چندین مرکز قدرت در آن وجود دارد که وابسته به هم و پشتیبان هم اند. هنگامی که خطر کلیت نظام را تهدید می‌کند، شبکه‌های سیاسی، مذهبی و نظامی یکدیگر را تقویت می‌کنند.
یکی از عناصر کلیدیِ پایداری رژیم در اوضاع و احوال کنونی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. وظیفۀ اصلی این سازمان که اندکی پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایجاد شد، پاسداری از نظام و تضمین بقای آن است. سپاه پاسداران اساسی‌ترین نیروی نظامی، بزرگ‌ترین قدرت اقتصادی و پرنفوذترین بازیگر سیاسی در جمهوری اسلامی است. هم‌اکنون، رهبری کشور، راهبرد نظامی و مهار اوضاع داخلی، همه در دست سپاه پاسداران است.
به گفتۀ «اِلوئیز فایه»، پژوهشگر مؤسسۀ روابط بین‌الملل فرانسه و مدیر برنامۀ پژوهشی در زمینۀ بازدارندگی و اشاعه هسته‌ای، ایران دهه‌هاست خود را برای چنین وضعی آماده کرده است. سپاه پاسداران هنوز می‌تواند شبکۀ شبه‌نظامیان خود را در منطقه سازماندهی و فعال کند و به حملات خود ادامه دهد.
به گفتۀ این پژوهشگر، اهداف آمریکا و اسرائیل در این جنگ پیوسته تغییر می‌کند. ما هنوز نمی‌فهمیم اسرائیل و آمریکا به طور مشخص به دنبال چیستند. با ادامۀ جنگ، بحرانی هم در روایت سیاسی دو کشور آمریکا و اسرائیل دربارۀ این درگیری آشکار شد. اعلام زودهنگام پیروزی راه را برای یک جنگ فرسایشی هموار می‌کند. حملات شبه‌نظامیان طرفدار ایران به پایگاه‌های آمریکایی و نیروهای محلی عراق نشان‌دهندۀ وضع بسیار پیچیده‌ای است.
 در نبود یک استراتژی روشن، اعلام زودهنگام پیروزی می‌تواند در میان‌مدت آتش درگیری تازه‌ای را شعله‌ور کند. سرنوشت این جنگ به سه عامل کلیدی و تعیین کننده وابسته است: امنیت تنگۀ هرمز، پیامدهای اقتصادی جنگ در سطح جهانی و گسترش منطقه‌ای جنگ. در حال حاضر، مهار این سه عامل در دست ایران است.
سپاه پاسداران به پنج شاخه تقسیم شده است: نیروی زمینی، نیروی هوایی، نیروی دریایی، نیروی قدس و سازمان بسیج. تنها در نیروی زمینیِ سپاه ۱۶۵ هزار نظامی فعالیت می‌کنند. نیمی از اقتصاد کشور در دست سپاه است. ده در صد از نیروی سپاه در بخش اقتصاد فعال است. سازمان بسیج که یکی از وظایفش حفظ امنیت داخلی است، بیش از یک میلیون عضو دارد.
گفته می‌شود جمهوری اسلامی دوازده سیستم اطلاعاتی و امنیتی دارد که مانند نظام‌های تو در توی مافیایی کار می‌کنند. در دل هر سیستمی، سیستم دیگری تعبیه کرده‌اند. گویا علی لاریجانی تنها کسی بود که این سیستم‌های تو در تو را سازماندهی و اداره می‌کرد. او مانند دیگر رهبران درجه اول رژیم چنین روزی را پیش‌بینی کرده بود. به همین سبب، نه تنها برای فرماندهان نظامی بلکه برای خود نیز سه جانشین تعیین کرده بود. حتی خامنه‌ای هم برای خود سه جانشین در نظر گرفته بود.
به عقیدۀ بسیاری از کارشناسان، سپاه پاسداران مانند «مار آبی» (هیدرا) سرهای فراوان دارد. این سازمان در سی و یک استان کشور ریشه دوانده و در هر یک از آن‌ها به گونه‌ای مستقل و خودفرمان عمل می‌کند. تنها هدفی که شاخه‌های گوناگون آن دنبال می‌کنند، حفظ نظام به هر قیمتی است.
کارشناسان علت دیگر ایستادگیِ جمهوری اسلامی را در برابر اسرائیل و آمریکا «ناقرینگی» این جنگ می‌دانند. به رغم نفوذ گستردۀ موساد در ایران و تصویرهای دقیق ماهواره‌ای که آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها از انبارهای موشکی و پهپادی ایران و محل موشک‌اندازها و پرتابگرهای پهپاد در اختیار داشتند، در نابود کردن زرادخانۀ ایران چندان موفق نبودند.
اکنون بیشتر حملات موشکی و پهپادی ایران از پرتابگرهای پنهان در زیر زمین انجام می‌گیرد که یافتن آن‌ها با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای بسیار دشوار و نابود کردن آن‌ها دشوارتر است. به گفتۀ یک کارشناس نیروی هوایی فرانسه، ایرانیان موشک‌ها را می‌توانند از کانتینرهای سادۀ استتار شده در جای جای ایران، کشوری  با وسعت سه برابر فرانسه، یا پهپاد‌ها را از هر گاراژی، پرتاب کنند. بنابراین، پیامدهای ناقرینگی در این جنگ، آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها را غافلگیر کرده است.

پس از خیزش دی‌ماه ۱۴۰۴ و به خون کشیده شدن آن به دست نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی، شماری از فعالان و جریان‌های سیاسی به‌ویژه سازمان‌های مدافع حقوق و آزادی‌های زنان، به برجسته کردن و ستودن ویژگی‌های بی‌همتای جنبشِ «زن، زندگی، آزادی» پرداختند و از اهمیت دستاوردهای تاریخی آن برای آیندۀ ایران به‌ویژه زنان کشور سخن گفتند. در حالی که بسیاری از مدافعان خیزش دی‌ماه ۱۴۰۴، جنبش «زن، زندگی، آزادی» را جنبشی پایان‌یافته توصیف می‌کنند و خیزش دی‌ماه را نوعی گسست از آن جنبش می‌دانند.
حقیقت این است که جنبش «زن، زندگی، آزادی» چنان‌که از نامش پیداست در پی وادار کردن رژیم به عقب‌نشینیِ گام به گام و در نهایت، ایجاد تحول سیاسی و فرهنگی در ایران بود. کارشناسان بزرگ‌ترین دستاورد آن را تحول فکری عمیقی می‌دانند که در میان ایرانیان به‌ویژه جامعۀ سیاسی ایران چه در داخل و چه در خارج ایجاد کرد. آن جنبش در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲ با انتشار خبر درگذشت مهسا امینی، دختر ۲۲ سالۀ کُرد ایرانی، به راه افتاد. مأموران «گشت ارشاد» او را در ۱۳ سپتامبر به جرم «بدحجابی» بازداشت کرده بودند و او بر اثر ضربه‌های مأموران دچار شکستگی جمجمه شده بود.
با توجه به گستردگی، پایداری و بی‌سابقه بودن شعارها و خواسته‌های جنبش «زن، زندگی، آزادی» و همبستگی کم‌نظیری که جوانان کشور در آن به نمایش گذاشتند، مورخانی آن را با در نظر گرفتن تحول سیاسی، فرهنگی و فکری که در میان جوانان ایجاد کرد، به درستی چرخشگاهی تاریخی می‌دانند.
جنبش «زن، زندگی، آزادی» امید‌های فراوان در دل‌ها برانگیخت. ابعاد حیرت‌انگیز آن در ماه‌های اول همه را غافلگیر کرد، چنان که خیلی‌ها امیدوار بودند با گسترش آن، جمهوری اسلامی سرنگون شود. آن جنبش را زنان و دختران جوان ایرانی آغاز کردند و مشعل آن را با پشتیبانی مردان جوان ایرانی فروزان نگه داشتند. بی‌جهت نبود که از همان آغاز «انقلاب زنانه» نام گرفت.
جنبش «زن، زندگی، آزادی» از همبستگی و همراهی شمار چشمگیری از سرآمدان سیاسی و فرهنگی کشور نیز برخوردار شد. پس از به راه افتادن آن، زنان و دختران جوانِ بی‌شماری با سربلندی و شجاعت بدون ‌حجاب در فضای عمومی ظاهر شدند و رژیم نتوانست با آنان مقابله کند. مقاومت جمعی زنان ایرانی در برابر حجاب اجباری و ناتوانی رژیم در واداشتن آنان به رعایت آن، جهانیان را به تحسین واداشت.
جنبش «زن، زندگی، آزادی» دو بُعد اساسی داشت: بُعد سیاسی و بُعد اجتماعی. از سویی دموکراسی و آزادی می‌خواست و از سوی دیگر، خواهان کرامت انسانی و زندگی شرافتمندانه بود. با مرگ مهسا امینی و دامنۀ گستردۀ اعتراض‌های زنان و جوانان ایرانی در داخل و در بیرون از کشور، شکافی نیز دربارۀ آزادی‌های اجتماعی به‌ویژه حجاب اجباری در میان رهبران جمهوری اسلامی ایجاد شد. جنبش «زن، زندگی، آزادی» هنگامی به پا خاست که رژیم هنوز ناتوان و زبون نشده بود.
با حملۀ تروریستی ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به خاک اسرائیل و واکنشِ تلافی‌جویانۀ دولت آن کشور در سراسر منطقه، سرنگونی جمهوری اسلامی نیز به یکی از هدف‌های اصلی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، تبدیل شد. طولی نکشید که رژیم ایران ناگزیر شد فاتحۀ «عمق استراتژیک» و «محور مقاومت» را که ده‌ها سال برای ایجاد آن کوشیده بود، بخواند. از نظر بسیاری از کارشناسان، حملۀ ۷ اکتبر حماس چرخشگاهی تاریخی هم در تاریخ منطقه و هم در تاریخ جمهوری اسلامی بود.
دولت اسرائیل هم‌زمان با تضعیف نیروهای «محور مقاومت» به آماده کردن مقدمات سرنگونی جمهوری اسلامی در ایران نیز ‌پرداخت. به گفتۀ عبدالله شهبازی، پژوهشگر پیشین وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی، در گفتار یوتیوبی‌اش در ۱۵ مارس ۲۰۲۶، «اسرائیل در ایران شبکه‌های خفتۀ گسترده‌ای دارد که می‌توانند وارد عمل شوند». در آن گفتار، او به «فراخوان رضا پهلوی برای فعال شدن گارد جاویدان» می‌پردازد، از «نیروهای موساد در ایران» سخن می‌گوید و بی‌درنگ می‌افزاید: «منظور از نیروهای موساد نه نیروهای اسرائیلی بلکه نیروهای ایرانی اند که موساد طی این سال‌ها سازماندهی کرده و آموزش نظامی داده است. آن‌ها، به واقع، نیروهای حرفه‌ای اند». شهبازی شمار این نیروها را پنج هزار نفر تخمین می‌زند که می‌توانند در یک آن، پنجاه هزار جوان ایرانی را به میدان بیاورند.
پیام رضا پهلوی به «گارد جاویدن» در ۱۴ مارس یعنی سه روز پیش، بسیاری از ناروشنی‌ها و ابهام‌هایی را که دربارۀ چند و چون خیزش دی‌ماه ۱۴۰۴ وجود داشت روشن کرد. او در آن پیام می‌گوید: «در نظر داشته باشید که این، فراخوانی برای تظاهرات خیابانی نیست؛ بلکه فراخوانی به شما، جوانان گارد جاویدان، برای وارد آوردن ضربه‌های هوشمندانه و مؤثر به سرکوبگران خسته و فرسوده است تا راه برای حضور میلیونی ملت ایران در خیابان‌ها هموارتر شود».
رضا پهلوی در پیام خود به گارد جاویدان می‌گوید: « به شما، به شجاعت و فداکاری‌تان درود می‌فرستم. در سه ماه گذشته، هزاران تن از شما در هسته‌های کوچک اما مؤثر در سراسر ایران جلوه‌هایی درخشان از دلاوری آفریده‌اید. آنچه شما کرده‌اید برای سده‌ها روایت خواهد شد. ملت ایران فداکاری شما و بهایی را که به‌ویژه در ۱۸ و ۱۹ دی برای آزادی میهن پرداخته‌اید هرگز فراموش نخواهد کرد». و سپس می‌افزاید: «به شما گفته بودم که کمک در راه است. اکنون آن کمک رسیده است».
تاکنون بسیاری از تحلیل‌گران به‌ویژه مخالفان رضا پهلوی در خارج، خیزش دی‌ماه را خیزشی خودانگیخته توصیف می‌کردند و می‌گفتند: رضا پهلوی در پی مصادرۀ آن خیزش است. اما اکنون روشن می‌شود که چنین نبوده و در آن دو روز هزاران تن از نیرویی که «گارد جاویدان» نامیده می‌شود، در هسته‌های کوچک در سراسر ایران پراکنده بودند و با نیروهای امنیتی رژیم می‌جنگیدند.
تا همین چندی پیش، تحلیل‌گران ایرانی و خارجی در توضیح همزمانیِ پیام‌های موساد، فراخوان‌های رضا پهلوی و وعده‌های ترامپ در خیزش دی‌ماه ۱۴۰۴ نظرپردازی‌های گوناگون می‌کردند. اما اکنون، با فراخوان اخیر رضا پهلوی به «گارد جاویدان»، دیگر ابهامی دربارۀ سردمداران آن خیزش باقی نمی‌ماند.
به نوشتۀ «ایران وایر»، مقام‌های جمهوری اسلامی مدعی ‌بودند که در ۱۰ روز اول تظاهرات دی‌ماه با معترضان به شکل «کاملاً مدنی» برخورد شد و خواسته‌های آنان به حق دانسته شد، اما با ورود «هسته‌های تروریستی موساد و سیا»، مسیر آن از «سُفرۀ مردم» به سمت «جنگ خیابانی» کشیده شد.
پرسشی که در این میان هنوز بی‌پاسخ مانده این است که چرا ترامپ و نتانیاهو به رغم وعده‌هایی که داده بودند، در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی ماه به یاری معترضان نشتافتند و گذاشتند نیروهای امنیتی رژیم گروه گروه جوانان معترض و حتی رهگذران عادی را کشتار کنند؟
شکی نیست که آن کشتار بی‌رحمانه سبب‌سازِ بیزاری افکار عمومی جهانیان و دلزدگی دولت‌های جهان از رژیم جمهوری اسلامی شد، چنان که با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل در ۹ اسفند ۱۴۰۴، کم‌تر صدایی در جهان برای محکوم کردن آن حملات به گوش رسید.

با کشته شدن علی خامنه‌ای و شمار چشمگیری از فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی در همان روز نخستِ جنگ، بیشتر کارشناسان احتمال می‌دادند که نیروهای آمریکایی و اسرائیلی در زمانی کوتاه و به گونه‌ای برق‌آسا نیروهای مسلح جمهوری اسلامی را زمین‌گیر خواهند کرد. اما چنین نشد. جنگ هم‌چنان ادامه دارد و به یقین نمی‌توان گفت چه زمانی پایان خواهد یافت. البته، با توجه به برتری نظامی آمریکا و اسرائیل، بسیاری از کارشناسان شکست جمهوری اسلامی را گریزناپذیر می‌دانند.
اما کارشناسان دربارۀ پیامدها و نتایج این جنگ به‌ویژه دربارۀ موازنۀ قوا و گروه‌بندی‌های منطقه‌ای و جهانی پس از جنگ، پرسش‌های اساسی مطرح می‌کنند. نخستین پرسش این است که پس از شکست جمهوری اسلامی، در خود ایران چه روی خواهد داد؟ به گفتۀ «گیوم دووال»، کارشناس مسائل مربوط به اتحادیه اروپا و آیندۀ آن، تاریخ نشان می‌دهد که عملیات هوایی تاکنون برای سرنگونی یک رژیم خودکامه کافی نبوده است. در ژانویه ۲۰۲۶ (دی‌ماه ۱۴۰۴) آخوندهای حاکم بر ایران و نیروهای وفادار به آنان از جمله سپاه پاسداران نشان دادند که برای ماندن در قدرت تا کجا می‌توانند پیش بروند.
افزون بر این، در این مرحله از جنگ با توجه به حملات تلافی‌جویانۀ جمهوری اسلامی به کشورهای عرب خلیج فارس و افزایش شدید قیمت نفت، بعید به نظر نمی‌رسد که دونالد ترامپ راه‌حل ونزوئلا را برای ایران بپذیرد. به گفتۀ این کارشناس، ترامپ که دلمشغولی اصلی‌اش تاکنون هرگز دموکراسی و آزادی برای مردم نبوده، اگر ببیند که جمهوری اسلامی تسلیم خواسته‌های او و نتانیاهو درزمینۀ برنامۀ هسته‌ای و موشک‌های بالستیک می‌شود، ممکن است راه‌حل ونزوئلا را برای ایران بپذیرد و بگذارد رژیم خودکامۀ حاکم بر ایران به حیات خود ادامه دهد.
اما وضع ایران با ونزوئلا فرق می‌کند. نزدیک به پنجاه سال سرکوب بی‌امانِ جنبش‌های اعتراضی به‌ویژه کشتار دی‌ماه ۱۴۰۴ رژیم ایران را به‌کل از مردم جدا کرده است. در حال حاضر، بیشینۀ مردم ایران خواهان سرنگونی جمهوری اسلامی اند. اگر رهبران این رژیم به خواسته‌های آمریکا و اسرائیل تن دردهند، درواقع، سند مرگ خود را امضا خواهند کرد. بنابراین، به نظر می‌رسد امروز تواناییِ آخوندها برای حفظ قدرت به هر طریقی، حتی بدون مداخلۀ زمینی، بسیار محدود است.
اگرچه اپوزیسیون جمهوری اسلامی در داخل کشور چه در خیابان‌ها و چه در خلوت خانه‌ها بسیار نیرومند است، اما سازمانیافته نیست. از همین رو، به گفتۀ کارشناسان، گذار مسالمت‌آمیز با تکیه بر اپوزیسیون داخل کشور ناممکن به نظر می‌رسد. بنابراین، بسیاری از ایرانیان امیدوارند دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو به پشتیبانی همه‌جانبه و آشکار از رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران که نامش در تظاهرات دی‌ماه ۱۴۰۴ بسیار شنیده می‌شد، روی آورند.
به عقیدۀ بعضی از کارشناسان، چنین راه حلی با دشواری‌های گوناگون همراه است. به گفتۀ «کْلِر گاتینوا»، سرمقاله‌نویس روزنامۀ لوموند، رضا پهلوی نه شخصیتی کاریزماتیک است و نه پذیرش عام دارد. گیوم دووال معتقد است که زورآور کردن او بر ایران با مقاومت شدید بازماندگان رژیم اسلامی روبرو خواهد شد. زیرا وابستگان به رژیم می‌دانند که در صورت واقعیت یافتن چنین سناریویی، جان خود و خانواده‌ها‌شان به خطر خواهد افتاد. از سوی دیگر، اگرچه بیشینۀ مردم ایران در پی راه حلی برای خلاص شدن از شرّ جمهوری اسلامی اند، اما شمار آن دسته از ایرانیان که رؤیای بازگشت به دوران طلایی رژیم شاهنشاهی را در سر می‌پرورند، بایستی بسیار ناچیز باشد.
با این حال، آیا می‌توان رؤیای گذار به سبک اسپانیا را برای ایران در سر داشت؟ به نظر می‌رسد بسیاری از بازیگران منطقه‌ای و جهانی علاقه‌ای به روی کار آمدن رژیمی در ایران ندارند که همه چیز خود را مدیون اسرائیلِ نتانیاهو و آمریکای ترامپ باشد و به متحد آن‌ها در منطقه تبدیل شود. بی‌شک، این بازیگران منطقه‌ای نیز فعالانه برای جلوگیری از پیروزی چنین سناریویی کوشش خواهند کرد.
کارشناسانی هم به دلیل تنش‌های قومی از احتمال جنگ داخلی سخن می‌گویند. به‌ویژه از آن رو که ترامپ چند روز پیش گفت که نقشۀ ایران پس از جنگ همانند نقشۀ پیش از جنگ نخواهد بود. این احتمال زمانی قوت گرفت که خبرهایی دربارۀ ورود صدها جنگجوی کُرد برای آغاز عملیات زمینی پخش شد. نخستین بار وب‌سایت خبری اکسیوُس خبر تماس ترامپ با رهبران کُرد را منتشر کرد و «سی‌ان‌ان» نیز گزارش داد که دولت ترامپ در حال گفت‌وگو با گروه‌های کُرد دربارۀ حمایت نظامی است.
اما ایران را با عراق و لیبی نمی‌توان مقایسه کرد. کم و بیش همۀ کارشناسان می‌پذیرند که ایران کشوری بسیار کهن و وارث یکی از نخستین امپراتوری‌های شناخته شدۀ جهان است. این کشور هرگز مستعمره نبوده و برخلاف عراق و لیبی که مصنوعات پسااستعماری اند، ملی‌گرایی در میان ایرانیان بسیار ریشه‌دار است. بنابراین، جریان‌های جدایی‌طلب نباید این حقیقت را نادیده بگیرند و بی‌گدار به آب بزنند.
با این حال، تضعیف دولت مرکزی ایران براثر حملات آمریکا و اسرائیل می‌تواند بقای ایران را در مرزهای کنونی‌اش به خطر بیفکند. به عقیدۀ بسیاری از کارشناسان، اگر قدرت‌های منطقه‌ای خواهان فروپاشی ایران نباشند، که ظاهراً نیستند، گروه‌های جدایی‌طلب نمی‌توانند کاری از پیش ببرند.
گفته می‌شود از میان بازیگران اصلی منطقه‌ ممکن است عربستان سعودی در سرنوشت جنگ کنونی و موازنۀ قدرت پس از جنگ نقش تعیین‌کننده‌ بازی کند. اما مقاصد آیندۀ رهبر آن کشور در این مرحله از جنگ ناروشن است. محمد بن سلمان پس از شکست مفتضحانۀ پروژۀ نِئوم (ساختن یک شهر فوتوریست در استان تَبوک در شمال غربی عربستان)، ناگزیر شده است رؤیاهای بلندپروازانۀ خود را برای مدرن‌سازی کشورش کنار بگذارد.
از سوی دیگر، او درگیر کشاکش با رقیب خود محمد بن زاید آل نَهیان، رهبر امارات متحد عربی و هم‌پیمان ویژه و برگزیدۀ دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو، است که با سیاست‌های عربستان سعودی در یمن، سودان و سومالی مخالفت می‌کند. در واقع، رهبر امارات متحد عربی به سرکردگی بن‌سلمان در منطقه گردن نمی‌نهد. کارشناسان بر این عقیده ا‌ند که اگر جنگ کنونی ادامه یابد و به خواسته‌های ترامپ و نتانیاهو پاسخ ندهد، می‌تواند به اقتصادِ شکوفایِ دُبی و امارات متحد عربی آسیب فراوان برساند و گویا چنین احتمالی باب میل محمد بن سلمان است.
از همین روست که گفته می‌شود ترامپ و نتانیاهو پیش از جنگ با محمد بن سلمان مشورت کرده‌اند و گویا او با حمله به ایران مخالفت نکرده است. با این‌حال، کارشناسانی مانند گیوم دووال معتقدند که بن‌سلمان نمی‌تواند روی کار آمدن رژیمی را در ایران تحمل کند که سرسپردۀ نتانیاهو و دونالد ترامپ باشد و برضد او با محمد بن زاید متحد شود. به همین سبب، به همراه قطر و ترکیه تمام کوشش خود را به کار خواهد بست تا از تحقق چنین احتمالی جلوگیری کند.